عاقله

(فقه) درلغت بمعنی نگهدارنده ومواظبت کننده است ودر اصطلاح بطبقات زیرگفته 1- خویشاوندان پدری قاتل (جز زنان ). اولاد قاتل وپدر وی جزء این طبقه نیستند. در مسئولیت کیفری این طبقه غناء وفقر تاثیری ندارد و رئیس حکومت به تناسب وضع آنها جزای نقدی را بطورعادلانه برآنها می تحمیل نماید حضور وغیبت افراد عاقله ازمحل جرم، تاثیری در مسئولیت جزائی آنان ندارد.
2- آزاد کننده بنده درحدود شروط سه گانه مقرر درقانون.
3- کسی که بموجب ضمان جریره( رک. ضمان جریره) مسئولیت جنایات مستلزم دیه را نسبت بشخص معینی قبول کرده باشد.
4- امام (ع) درصورتیکه مجرم مالی برای دادن دیه نداشته باشد. شرط مسئولیت کیفری طبقات چهارگانه بالا این است که:
اولا- جرم از روی خطا صادر شود.معروف است: لاتعقل العاقلة عمد اولا عبدا…
ثانیا- جرم علیه جسم و جان باشد.
ثالثأ- دلیل جرم هم اقرار نباشد.
رابعأ- مجرم بنده نباشد. چون عمد وشبه عمد صغیر و دیوانه درحکم خطا است نسبت بجرائم صغیر و دیوانه درهر حال، عاقله مسئول است. مسلمان وکافر نسبت بهم عاقله نمیشوند ولی امام (ع )درصورت عدم تمکن مجرم ذمی، عاقله او خواهد بود.